برنامه و امكانات ، ابن سينا را معلم و استاد ميسازد . مشكل تكامل استعداد يك انسان مشكل بزرگى است ولى سخت‌تر از آن تكامل استعدادهاى مختلف انسانها و گروههاى بشرى به صورت اجتماع است . اگر بتوان اين همه نيروها و استعدادها را به طور همگام و معاون يكديگر تكامل بخشيده به جلو برد قدرت و نيروئى عجيب پيدا مىشود كه مشكل بتوان با مقياسهاى معمولى تصويرى از آن به دست داد . تكامل و پيشروى عرب پراكنده و فاقد همه چيز ( به تمام معناى كلمه ) در اندك زمانى ، و جهش از زندگى آلوده و ننگين شبه جزيره عربستان به يك زندگى ايده آلى كه هنوز هم تصورش براى بسيارى از ملت‌ها مشكل است يك نمونه كوچك از تكامل استعدادهاست . يك نمونهء بزرگترش را فقط به عنوان تصوير ايده آلى در كتاب افلاطون مىبينيم . و يا صحيح‌تر بگوئيم در روايات مربوط به زمان امامت حضرت مهدى عليه السلام مىخوانيم و شايد نمونه كاملتر از آن هم در اين زمين تحقق يابد كه بايد در بحثى جداگانه سخنى از « رجعت » به ميان آورده و بررسى نماييم . لطيفه‌اى كه در حديث معروف : « يداللّه مع الجماعة » ( دست خدايا جماعت است ) . با توجه به اينكه دست اشاره به قدرت كامله مىباشد همين است كه اجتماع سالم قدرتى بس عجيب دارد كه اضافهء به قدرت بى نهايت الله مىشود . ولى به همان اندازه كه چنين اجتماعى قدرت و ارزش دارد ايجاد آن هم بسيار مشكل است . پيدا است كه بر طرف كردن موانع پيدايش چنين اجتماعى جز با